# Jeuk

> Differentiaaldiagnose en aanpak van jeuk (pruritus) in de huisartsenpraktijk: jeuk mét versus zonder primaire huidafwijking, symptomatische behandeling, alarmsymptomen en verwijzing.

<warning>

Jeuk (pruritus) is een **symptoom**, geen diagnose; er bestaat geen losse NHG-richtlijn *Jeuk*.
Deze pagina vat de aanpak samen uit meerdere NHG-bronnen en verwijst per oorzaak naar de
betreffende richtlijn. Gebruik lokaal protocol en klinisch oordeel bij spoed, afwijkend beloop
of diagnostische twijfel.

</warning>

## Kernpunten

- Jeuk is een symptoom; het beleid hangt af van de onderliggende oorzaak.
- Maak het centrale onderscheid: jeuk **mét** primaire huidafwijking (dermatologisch) versus jeuk **zonder**
primaire huidafwijking (denk dan aan een systemische oorzaak of pruritus sine materia).
- Pruritus senilis (langdurige jeuk bij ouderen zonder aanwijsbare oorzaak) en pruritus ani zijn
diagnoses per exclusionem: sluit eerst behandelbare oorzaken uit.
- Symptomatische behandeling steunt op indifferente middelen; vermijd uitlokkers (zeep, heet water,
droge lucht).
- Therapeutisch doel:

  - jeuk terugdringen tot een draaglijk niveau, met behoud van nachtrust en dagelijks functioneren.
  - krabschade (excoriaties, lichenificatie, secundaire infectie) voorkomen.
  - onderliggende oorzaak opsporen en oorzaakgericht behandelen waar mogelijk.

## Klinisch beeld en differentiaaldiagnose

### Jeuk mét primaire huidafwijking (dermatologisch)

- **Constitutioneel eczeem**: jeukende, recidiverende dermatose op droge huid bij atopische
constitutie, op buigplooien. Zie [Constitutioneel eczeem](/aandoeningen/jeuk-eczeem/constitutioneel-eczeem).
- **Contacteczeem**: eczeem op de contactplaats met een irriterende stof of allergeen.
Zie [NHG-Standaard Eczeem](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/eczeem).
- **Scabiës**: hevige *nachtelijke* jeuk; gangetjes interdigitaal, op polsen, ellebogen en in oksels;<br />


besmettelijk. Zie [NHG-Behandelrichtlijn Scabiës](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/scabies).
- **Urticaria / angio-oedeem**: vluchtige jeukende kwaddels (verdwijnen `< 24 uur`); angio-oedeem is
een diepere, meer pijnlijke dan jeukende zwelling.
Zie [Urticaria en angio-oedeem](/aandoeningen/allergie-hooikoorts/urticaria-angio-oedeem).
- **Dermatomycose**: schilferende, jeukende, scherp begrensde plek; soms als strooireactie elders.
Zie [NHG-Standaard Dermatomycosen](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/dermatomycosen).
- **Pruritus ani**: perianale jeuk; vaak candida, hemorroïden, fissura ani of fecale irritatie.
Zie [NHG-Behandelrichtlijn Pruritus ani](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/pruritus-ani).

### Jeuk zonder primaire huidafwijking (systemisch of sine materia)

Bij diffuse jeuk zonder primaire huidafwijking (alleen krabeffecten en een droge huid) overweeg een
systemische oorzaak:

- maligniteit (onder andere lymfoom)
- cholestase / icterus
- nierfalen (uremie)
- diabetes mellitus
- geneesmiddel (toxicodermie)
- worminfectie

Blijft een oorzaak uit, dan past bij ouderen vaak **pruritus senilis**: langdurige, diffuse jeuk op
een droge huid, een diagnose per exclusionem.

## Diagnostiek

### Anamnese

- lokalisatie (gelokaliseerd versus gegeneraliseerd), beloop en duur
- aanwezigheid van een primaire huidafwijking versus alleen krabeffecten
- tijdstip (hevige nachtelijke jeuk → denk scabiës), besmettelijke omgeving
- systeemklachten: gewichtsverlies, nachtzweten, moeheid, icterus, dorst/polyurie
- (zelf)medicatie en uitlokkende factoren (zeep, heet water, droge lucht)

### Lichamelijk onderzoek

Beoordeel of er een primaire huidafwijking is (en welk type) of alleen secundaire krabeffecten op
een droge huid. Let op voorkeurslokalisaties (scabiës-gangetjes) en tekenen van een systemische
aandoening (icterus, lymfeklieren).

### Aanvullend onderzoek

Geen routinescreening. Verricht **gericht** onderzoek alleen op indicatie van de anamnese en het
lichamelijk onderzoek, om een vermoede systemische oorzaak te bevestigen of uit te sluiten (zie de
betreffende NHG-richtlijn, bijvoorbeeld [Chronische nierschade](/aandoeningen/nierschade) of
[Diabetes mellitus type 2](/aandoeningen/dm2/dm2)).

## Behandeling

Behandel de onderliggende oorzaak via de betreffende richtlijn. Voor symptomatische verlichting
(onder andere bij pruritus senilis):

- **Indifferente middelen** met verzachtende, verkoelende en jeukstillende werking vormen de basis
(bijvoorbeeld lanettecrème, vaseline-cetomacrogolcrème, unguentum leniens).
- Een `klasse-1-corticosteroïd` (`hydrocortison 1%`) in een indifferente basis kan worden toegevoegd
vanwege de jeukstillende werking.
- `Lidocaïne-levomentholgel FNA` (beide `1%`) werkt jeukstillend en verkoelend; niet op open wonden.
- Overweeg een oraal antihistaminicum wanneer met lokale middelen onvoldoende resultaat wordt bereikt.

<tip>

Niet-medicamenteus: ontraad overmatig zeepgebruik, heet water en een droge omgevingslucht. Bij
ouderen werkt indrogende lotio (lotio alba) vaak averechts op de toch al droge huid.

</tip>

## Verwijzen of consulteren

<warning>

**Angio-oedeem van mond/keelholte is een spoedsituatie**:
zwelling van de orofarynx kan levensbedreigend zijn (dreigende anafylaxie).
Beoordeel ademweg en circulatie en handel als bij anafylaxie.

</warning>

<warning>

Gegeneraliseerde jeuk zonder primaire huidafwijking, samen met algemene symptomen (gewichtsverlies,
nachtzweten, moeheid) of icterus, kan wijzen op een onderliggende systemische ziekte of maligniteit.
Doe gericht onderzoek en verwijs laagdrempelig.

</warning>

- Scabiës crustosa of scabiës in een (zorg)instelling: overleg met of consulteer de **GGD**.
- Vermoeden van een onderliggende systemische oorzaak: verwijs naar de betreffende specialist.
- Therapieresistente of onverklaarde jeuk: overweeg verwijzing naar de dermatoloog.

## Verwant

- [Constitutioneel eczeem](/aandoeningen/jeuk-eczeem/constitutioneel-eczeem)
- [Urticaria en angio-oedeem](/aandoeningen/allergie-hooikoorts/urticaria-angio-oedeem)

<bronnen>

## Bron

- **NHG-Behandelrichtlijn Pruritus senilis**, december 2007. Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/pruritus-senilis).
- **NHG-Behandelrichtlijn Pruritus ani.** Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/pruritus-ani).
- **NHG-Behandelrichtlijn Scabiës.** Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/scabies).
- **NHG-Behandelrichtlijn Urticaria en angio-oedeem.** Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/urticaria-en-angio-oedeem).
- **NHG-Standaard Eczeem**, januari 2025 (differentiaaldiagnose en strooireacties). Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/eczeem).

</bronnen>