# Kinkhoest

> Samenvatting van de NHG-Standaard Acuut hoesten (M78) voor kinkhoest: drie klinische stadia, diagnostiek met PCR/serologie, antibiotica en postexpositieprofylaxe rond onbeschermde zuigelingen en zwangeren.

<warning>

Deze pagina is een medische samenvatting van de [NHG-Standaard Acuut hoesten (M78)](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/acuut-hoesten).
Gebruik lokaal protocol en klinisch oordeel bij spoed, afwijkend beloop of diagnostische twijfel.<br />


Kinkhoest is een **meldingsplichtige ziekte** (groep B2): meld bij de [GGD](https://www.ggdghorkennisnet.nl/).

</warning>

## Kernpunten

- Kinkhoest wordt veroorzaakt door `Bordetella pertussis`; incubatietijd *7 tot 10 dagen*<br />


(spreiding *5 tot 21 dagen*).
- Klinisch verloop in drie stadia: catarraal, paroxysmaal (gierende hoestbuien, soms braken),<br />


reconvalescentie. Totaal *6 tot 10 weken* (honderddagenhoest).
- Bij gevaccineerde adolescenten en volwassenen vaak milder beloop met langdurig hoesten als<br />


enig symptoom.
- Onbeschermde zuigelingen `< 12 maanden` hebben hoog risico op ernstig beloop: secundaire<br />


pneumonie (`30%`), apneu (`10 tot 15%`), zelden mortaliteit.
- Antibiotica bij `> 1 jaar` en volwassenen verkorten de ziekteduur **niet** relevant; wel<br />


reductie besmettelijkheid.
- **Postexpositieprofylaxe** voor het hele gezin bij onbeschermde zuigeling `< 12 maanden`<br />


of zwangere `> 34 weken` in het gezin.
- Therapeutisch doel:

  - voorkomen van ernstig beloop en complicaties (pneumonie, apneu) bij onbeschermde<br />
  
  
  zuigelingen `< 12 maanden`.
  - voorkomen van transmissie naar deze risicogroep via postexpositieprofylaxe en tijdige<br />
  
  
  diagnostiek.
  - klachtverlichting en voorlichting bij oudere kinderen en volwassenen; geen onnodige<br />
  
  
  symptomatische medicatie.

## Epidemiologie

- Incidentie kinkhoest (`ICPC R71`) in de huisartsenpraktijk: *0,8 per 1000 patiënten per jaar*.
- Diagnose meest gesteld bij kinderen `< 2 jaar` (`2,1/1000` jongens, `2/1000` meisjes) en<br />


bij vrouwen `25 tot 44 jaar` (`2,5/1000`; vaker getest tijdens zwangerschap).
- In Nederland gemiddeld *170 gevallen* kinkhoest per jaar bij zuigelingen `< 12 maanden`,<br />


met circa *120* ziekenhuisopnamen.

### Maternale vaccinatie

Elke zwangere krijgt vanaf *22 weken* zwangerschapsduur via de verloskundige het advies de
`DKT`-vaccinatie te halen via de [JGZ](https://rijksvaccinatieprogramma.nl/22wekenprik). Dit verlaagt het risico op ernstig beloop
bij de zuigeling in de eerste *3 maanden* na de geboorte. Maternale vaccinatie voorkomt ook
kinkhoest bij de moeder, waardoor zij haar kind niet kan besmetten.

<tip>

**Antistoffen kruisen de placenta pas eind derde trimester.** Daarom de `22-wekenprik`,<br />


en niet eerder of later: minimaal *2 weken* tussen vaccinatie en partus om voldoende<br />


antistofopbouw te halen. Bij prematuriteit `< 37 weken` is de overdracht onvolledig,<br />


ongeacht maternale vaccinatie. Die kinderen vallen daarom altijd in de risicogroep voor<br />


postexpositieprofylaxe. Borstvoeding draagt nauwelijks bij aan antistofoverdracht.

</tip>

## Etiologie

- Verwekker: `Bordetella pertussis` (aerobe gramnegatieve bacterie).
- `B. parapertussis` (`< 10%`) en zelden `B. holmesii` kunnen ook kinkhoest-achtig beeld geven,<br />


meestal milder.
- `B. pertussis` produceert het pertussistoxine (`PT`); `B. parapertussis` niet.

## Klinisch Beeld

Klassieke kinkhoest kent drie stadia:

- **Catarraal stadium** (*1 tot 2 weken*):<br />


gewone (neus)verkoudheid en malaisegevoel; vooral 's nachts droge prikkelhoest.
- **Paroxysmaal stadium** (*2 tot 6 weken*):<br />


heftige hoestbuien gevolgd door lange gierende inhalatie;<br />


vaak helder taai sputum; soms braken; meestal **geen koorts**.
- **Reconvalescentiestadium** (weken tot maanden):<br />


losse hoest die nog enkele weken tot maanden duurt.

Bij **zuigelingen** kan het catarrale stadium niet-specifiek verlopen (voedingsproblemen,
slecht groeien). Bij **pasgeborenen en prematuren** kan kinkhoest geheel atypisch verlopen
**met apneu en cyanose terwijl het hoesten ontbreekt**. Dit is gevaarlijk juist omdat het
herkenningsteken (de hoest) er niet is; denk eraan bij elke jonge zuigeling met onverklaarde
apneu of cyanose, vooral als er hoestende gezinsleden zijn.

Bij gedeeltelijk immune personen (gevaccineerde adolescenten en volwassenen) treedt meestal
een milder beeld op met langdurig hoesten als enige symptoom.

## Beloop

- Gemiddeld *6 tot 10 weken*; soms maanden. De Chinese naam is letterlijk<br />

**honderddagenhoest** ("百日咳", *bǎi rì ké*), en dat is dichter bij de realiteit dan de<br />


meeste patiënten denken als ze ermee aan het spreekuur komen.
- Complicaties bij onbeschermde zuigelingen: secundaire pneumonie (~ `30%`), apneu<br />


(~ `10 tot 15%`); zelden cerebrale schade door hypoxemie/druk (subconjunctivale,<br />


intracerebrale bloedingen).
- Bij volwassenen mogelijke complicaties: otitis media, pneumonie, pneumothorax, ribfracturen.
- Sterfte in Westerse landen zeer zeldzaam; vooral bij ongevaccineerde kinderen `< 6 maanden`.

## Risicofactoren

Een zuigeling `< 12 maanden` die niet of onvoldoende beschermd is door (maternale) vaccinatie
heeft een verhoogd risico op ernstig beloop. Voorbeelden:

- moeder zonder maternale vaccinatie tijdens zwangerschap en kind volgt niet het `RVP`
- moeder gevaccineerd `< 2 weken` voor partus (te kort voor antistofopbouw)
- immunosuppressivagebruik door moeder
- wisseltransfusie bij het kind
- geboorte bij zwangerschapsduur `< 37 weken` (antistofoverdracht piekt pas eind 3e trimester)

Voor het volledige overzicht van beschermingsstatus per leeftijd, zie de
[LCI-richtlijn Kinkhoest](https://lci.rivm.nl/richtlijnen/kinkhoest).

## Diagnostiek

### Spoed

Bij twijfel over klinische stabiliteit: gebruik [ABCDE](https://www.nhg.org/abcde-kaart/).
Bij `ABCDE`-instabiliteit: raadpleeg de
[NHG-Behandelrichtlijn Geneesmiddelen en zuurstof in spoedeisende situaties](https://richtlijnen.nhg.org/behandelrichtlijnen/geneesmiddelen-en-zuurstof-spoedeisende-situaties).

### Anamnese

Overweeg de diagnose kinkhoest bij:

- kenmerkende kinkhoestaanvallen (gierende inhalatie, eventueel met braken)
- tijdens epidemieën, vooral bij patiënten die ernstig hoesten
- na contact met iemand met bewezen kinkhoest, vooral bij passende klachten
- zuigelingen `< 1 jaar` met aspecifieke symptomen (voedingsproblemen, apneu, cyanose)

Inventariseer onbeschermde gezinsleden:

- kinderen `< 1 jaar`
- zwangere `> 34 weken` zonder maternale vaccinatie

### Aanvullend Onderzoek

Overweeg cito-diagnostiek naar `B. pertussis` indien de patiënt in een gezin woont met:

- een zuigeling `< 12 maanden` die niet of onvoldoende beschermd is door (maternale) vaccinatie
- een `> 34 weken` zwangere vrouw die niet beschermd is door maternale vaccinatie

#### `PCR` en/of serologie

- `PCR` (nasofarynx-wat) heeft voorkeur bij:

  - hoesten `< 3 weken` (bacterie meestal nog aantoonbaar)
  - hoesten `> 3 weken` bij gevaccineerde kinderen `< 1 jaar` en ongevaccineerde kinderen `< 4 jaar`<br />
  
  
  (deze twee groepen: bacterie langer aantoonbaar)
- Bij negatieve `PCR`: overweeg serologie alsnog.
- Bij hoesten `> 3 weken` heeft serologie voorkeur (uitgezonderd genoemde kinderen).
- `PCR`-sensitiviteit is hoogst in de catarrale fase (*80 tot 100%*) maar daalt snel in het<br />


paroxysmale stadium.

## Evaluatie

Maak onderscheid tussen (vermoeden van) kinkhoest bij patiënten **mét** en **zonder**
onbeschermde gezinsleden (`< 1 jaar` of `> 34 weken` zwangerschap).
Bij gezin zónder kinderen `< 1 jaar` én zónder zwangere `> 34 weken`: meestal afwachtend
beleid.

## Behandeling

### Voorlichting

- Leg uit dat kinkhoest verschillende stadia kent (verkoudheid → heftige hoestbuien → losse hoest).
- Behandeling met antibiotica bij `> 1 jaar` en volwassenen leidt **niet** tot relevante<br />


verkorting van de ziekteduur of vermindering van de symptomen.
- Antibiotica kunnen wel zorgen dat de bacterie sneller verdwijnt en daardoor besmetting van<br />


patiënten met verhoogd risico voorkomen.
- Soms is er een indicatie voor postexpositieprofylaxe; doel hiervan is preventie van ernstige<br />


complicaties bij zuigelingen `< 12 maanden`.
- Verwijs naar [thuisarts.nl](https://www.thuisarts.nl/kinkhoest).

<note>

**Antibiotica zijn een transmissie-onderbreker, geen klachtenverkorter.** Na *5 tot 7 dagen*<br />


behandeling is de patiënt niet meer besmettelijk; maar op het moment dat iemand met de<br />


kenmerkende gierende hoest komt, heeft het paroxysmale stadium al ingezet en is de<br />


besmetting in het gezin meestal al gebeurd. De winst van AB zit dus in de **postexpositie**<br />


voor onbeschermde derden, niet in symptoomverlichting voor de patiënt zelf.

</note>

### Niet-medicamenteuze behandeling

- Regelmatig een slokje water of thee om de keel te verzachten.
- Bij oudere kinderen en volwassenen: een lepeltje honing, snoepje, dropje of kauwgum.
- Schraap zo min mogelijk de keel.

### Medicamenteuze behandeling

#### Behandeling van de patiënt

- Zuigelingen `< 1 jaar`: zie [Verwijscriteria](#verwijscriteria).
- Kinderen `> 1 jaar` en volwassenen:

  - wacht het natuurlijke beloop van de klachten af
  - **geen** symptomatische behandeling met corticosteroïden of luchtwegverwijders

#### Postexpositiemaatregelen

Stel postexpositiemaatregelen in als in het gezin van de patiënt met (vermoeden van) kinkhoest
(de indexpatiënt) **een van beide** aanwezig is:

- een niet of onvolledig beschermde zuigeling `< 12 maanden`
- een zwangere `> 34 weken` zonder maternale vaccinatie

Werkwijze:

- start postexpositieprofylaxe binnen `< 3 weken` na het begin van het hoesten bij de<br />


indexpatiënt
- geef antibiotica aan **alle** gezinsleden, óók wie eerder volledig gevaccineerd is<br />


(vaccinatie werkt kortdurend; transmissierisico blijft)
- indien er geen cito-`PCR`-diagnostiek mogelijk is: start in afwachting van de<br />


laboratoriumdiagnostiek reeds met antibiotica
- adviseer een onbeschermde zwangere `> 34 weken` in het gezin alsnog maternale vaccinatie<br />


(kort vóór de bevalling is dit nog mogelijk tot aan de partus)
- raadpleeg de [LCI-richtlijn Kinkhoest](https://lci.rivm.nl/richtlijnen/kinkhoest) voor adviezen bij vermoeden in een<br />


verblijfsinstelling van kinderdagverblijf en na kortdurende contacten (denk aan kraambezoek)

#### Dosering postexpositieprofylaxe

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Patiënt
    </th>
    
    <th>
      Dosering
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Volwassenen (inclusief zwangeren)
    </td>
    
    <td>
      <code>
        azitromycine 1 dd 500 mg gedurende 3 dagen
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Kinderen <code>
        > 1 maand
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        azitromycine 10 mg/kg in 1 dosis
      </code>
      
       (max <code>
        500 mg
      </code>
      
      ) gedurende <code>
        3 dagen
      </code>
      
       (<code>
        < 1 jaar
      </code>
      
      : off-label)
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

Bij kinderen `< 1 maand`: overleg met kinderarts.

## Controles

Instrueer de patiënt om in ieder geval contact op te nemen bij:

- toename van klachten of achteruitgang
- (toename van) kortademigheid of piepen
- terugkerende koorts
- pijn op de borst, hemoptoë
- oudere kinderen en volwassenen: bijkomende koude rillingen, verwardheid, sufheid of collaps
- jonge kinderen: voedingsproblemen, minder plassen, apneu, sufheid, kreunen,<br />


zwak/continu/ontroostbaar huilen, hoorbare ademhaling met kwijlen

## Verwijscriteria

### Kinderarts

- verwijs **direct** bij vermoeden van kinkhoest bij zuigelingen `< 6 maanden`
- consulteer of verwijs bij zuigelingen van `6 tot 12 maanden`
- consulteer bij indicatie voor postexpositieprofylaxe bij zuigelingen `< 1 maand` zonder klachten

### GGD

- consulteer laagdrempelig bij (vermoeden van) kinkhoest in een gezin met onbeschermde kinderen<br />

`< 1 jaar` of (onbeschermde) zwangere `> 34 weken` bij vragen over postexpositieprofylaxe<br />


voor het hele gezin
- kinkhoest is een **meldingsplichtige ziekte** uit groep `B2`

### Meldingscriterium

Meld bij de [GGD](https://www.ggdghorkennisnet.nl/):

- hoestklachten gedurende ten minste *14 dagen* **óf** een van de drie symptomen (paroxysmaal<br />


hoesten, hoesten met gierende inademing, braken na hoesten) **én** ten minste 1 van de 3<br />


laboratoriumcriteria (aantonen `B. pertussis/parapertussis`; hoge antistoftiter passend bij<br />


recente infectie; significante titerstijging in tweepuntsserologie)
- **óf** contact (`< 3 weken`) met een persoon bij wie infectie is bevestigd

Bij meerdere gevallen in een instelling: meldingsplicht op basis van [artikel 26](https://wetten.overheid.nl/BWBR0024705/)
Wet publieke gezondheid.

<bronnen>

## Bron

Bron: [NHG-Standaard Acuut hoesten (M78), versie 3.3, juli 2025](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/acuut-hoesten).

Achtergrond: [LCI-richtlijn Kinkhoest](https://lci.rivm.nl/richtlijnen/kinkhoest) (RIVM).

</bronnen>