# Het schrijven van een recept

> Hervormde tekstversie van de FTOnline-module *Het schrijven van een recept*: onderdelen, opiaatrecept, DIMM, digitaal recept, Latijnse afkortingen.

> **Bron:** FTOnline / Master Pro: master Geneeskunde (VU Amsterdam). <br />
> 
> **Auteurs:** Drs. J.J. Sikkens · Prof. Dr. Th.P.G.M. de Vries.

<warning>

Praktijk evolueert: digitale receptsystemen (HIS, EPD) genereren de meeste
recept-onderdelen automatisch. Toch moet je de **regels** kennen; voor
papieren bijschriften, opiaatrecepten en controle op gegenereerde recepten.
Bij twijfel: [FK](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/) en KNMP-receptwijzer.

</warning>

## Leerdoelen

De student:

- kent alle verplichte onderdelen van een recept
- kent de eigenschappen van een opiaatrecept en een DIMM-recept
- kan een recept schrijven

## Kernpunten

- Recept = formeel verzoek aan apotheker, geregeld in de [Geneesmiddelenwet 2007](https://wetten.overheid.nl/BWBR0021505/).
- Voorschrijven van **UR-geneesmiddelen** is een **voorbehouden handeling** (Wet BIG): artsen, tandartsen, verloskundigen en aangewezen verpleegkundigen.
- Drie standaardregels: `R/` (middel); `da.` (hoeveelheid); `S.` (gebruiksaanwijzing op etiket).
- **Opiaatrecept**: voluit schrijven + handtekening + 1 recept per blad + volledig patiënt-adres.
- **DIMM** (*Da In Mano Medici*): geneesmiddel naar de arts, niet de patiënt; voor parenteralia uit eigen voorraad.
- **Digitaal recept**: dezelfde eisen als papier, mits authentieke code/handtekening (Wet elektronische handtekening 2003).
- Therapeutisch doel:

  - voorschrift dat door apotheek **eenduidig** uitgevoerd kan worden,
  - en door patiënt **veilig en correct** gebruikt kan worden; geen interpretatieruimte.

## Wat is een recept?

### Etymologie

Latijn *recepta* = "de dingen die genomen zijn" → ingrediënten.

### Wettelijke definitie (Geneesmiddelenwet 2007: geparafraseerd)

Een recept is een document:

- opgesteld door een **beroepsbeoefenaar** (naam + werkadres),
- waarin aan een persoon of instantie het voorschrift wordt gegeven om,
- een **geneesmiddel** (stofnaam of merknaam) in opgegeven hoeveelheid,
sterkte en wijze van gebruik,
- **ter hand te stellen** aan een **te identificeren patiënt**,
- en is **ondertekend** óf voorzien van een authenticiteits-code.

In de praktijk: schriftelijk verzoek aan apotheker of apotheekhoudend
geneeskundige om geneesmiddelen (te bereiden en) af te leveren.

### Wie mag voorschrijven?

UR-geneesmiddel = uitsluitend op recept. Voorschrijven is voorbehouden
handeling onder de [Wet BIG](https://wetten.overheid.nl/BWBR0006251/):

- artsen
- tandartsen
- verloskundigen
- aangewezen categorieën verpleegkundigen (door minister)

## Onderdelen van een recept

Verplicht (per Geneesmiddelenwet):

- naam, adres en telefoonnummer van de voorschrijvende arts
- **datum** waarop het recept geschreven is
- naam van het geneesmiddel (stofnaam óf merknaam)
- sterkte
- toedieningsvorm
- totale hoeveelheid
- wijze van gebruik (dosering + instructies + waarschuwingen)
- ondertekening (paraaf of handtekening)
- naam en adres patiënt; in modern voorschrijven ook **geboortedatum** (BSN-koppeling)

<caution>

De Geneesmiddelenwet noemt geboortedatum als *eventueel*, maar HIS/EPD-systemen
en moderne apotheekprocessen vereisen 'm voor unieke patiëntidentificatie.
Laat 'm dus nooit weg.

</caution>

## De drie hoofdregels

### R/: Recipe

Stof- óf merknaam, gevolgd door toedieningsvorm en **sterkte**.

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Doel
    </th>
    
    <th>
      Notatie
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      stofnaam
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Sertraline
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      stofnaam met merk-specificatie
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Sertraline (Zoloft)
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      merknaam
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Zoloft
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      tablet oraal
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Paracetamol tabletten 500 mg
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      intraveneus
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Paracetamol 'Perfalgan' infusievloeistof 10 mg/ml
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      ampul voor injectie
    </td>
    
    <td>
      <code>
        R/ Lidocaïne injectievloeistof 10 mg/ml, ampul 10 ml
      </code>
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

<caution>

**Sterkte / mengverhouding altijd vermelden**; ook bij dermatica waar het FK
maar één concentratie noemt. *Triamcinolonacetonide ung. FNA* zonder `0,1%`
is een **onvolledig recept**.

</caution>

### da.: Da (geef)

Aantal eenheden of verpakkingen dat de apotheek aflevert.

Overwegingen:

- tijdelijke of chronische therapie?
- verpakkingsgrootte
- tijd tot volgende controle: voldoende voor de tussenperiode,
niet te veel (medicatie kan wijzigen; risico overdosering)
- inhalator of niet (`da. 200 doses met inhalator` vs `da. 200 doses`)

### S.: Signa (teken op etiket)

Tekst die op het apotheek-etiket komt. Beknopt, eenduidig, **begrijpelijk Nederlands**. Drie blokken:

#### Dosering

- hoeveelheid per gebruiksmoment (`2 ml`, `3 tab.`, `3-4 pufjes`)
- frequentie (`3 dd 2 tab.`)

#### Gebruiksinstructies

- toedieningswijze (*niet kauwen*, *geheel doorslikken*)
- moment van inname (*'s ochtends*, *na de maaltijd*, *vlak voor het slapen*)

#### Waarschuwingen: selectief en alleen als relevant

- belangrijke / opvallende bijwerkingen (bv. *kleurt de urine*)
- relevante interacties (bv. *niet samen met alcohol*)
- invloed op reactievermogen / rijvaardigheid (bv. benzodiazepinen)
- kuur afmaken (vooral antibiotica)

<tip>

De S-regel wordt letterlijk overgenomen op het etiket. Een vage S
("zoals besproken" / "volgens schema") laat de apotheek niet eenduidig
etiketteren en de patiënt niet veilig gebruiken.

</tip>

## Bijzondere recepten

### Opiaatrecept (onder de Opiumwet)

Voor middelen die volledig onder de [Opiumwet](https://wetten.overheid.nl/BWBR0001941/) vallen; morfine,
methadon, fentanyl, oxycodon, tramadol-codeïne combinaties etc.; gelden
**extra** eisen bovenop de standaard:

- **Maximaal één recept per receptblad**
- Met **pen geschreven**; geen potlood
- **Hoeveelheid en sterkte voluit** (bv. *tien milligram*, *twintig tabletten*; niet `10 mg`, `20 tab.`)
- **Volledige handtekening** in plaats van paraaf
- **Volledig adres** van de patiënt

Doel: vervalsing tegengaan.

<warning>

**Paraaf op een opiaatrecept is een formele fout.** Veel digitale
voorschrijfsystemen handelen dit automatisch af; check toch.

</warning>

### DIMM-recept

`D.I.M.M.` = *Da In Mano Medici*: "geef in de handen van de arts". Het
geneesmiddel wordt aan de **voorschrijvende arts zelf** afgegeven, niet aan
de patiënt.

**Wanneer:** typisch bij parenterale middelen die de arts zelf toedient,
bv. een huisarts die lidocaïne-verdoving gebruikt bij een kleine ingreep.
Arts gebruikt eigen voorraad, schrijft DIMM-recept om die voorraad weer
aan te vullen.

```recipe
R/ Lidocaïne injectievloeistof 10 mg/ml, ampul 10 ml
da. 1 ampul
S. D.I.M.M.
```

### Digitaal recept

- Wettelijk geldig sinds invoering [Wet elektronische handtekening](https://wetten.overheid.nl/BWBR0014564/) (2003).
- **Géén extra wettelijke eisen** ten opzichte van papier.
- Authenticiteits-code (uniek per voorschrijver) vervangt fysieke handtekening.
- Praktijk: HIS, EPD's, voorschrijfportals genereren recepten direct naar de apotheek.

## Latijnse afkortingen: naslag

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Afkorting
    </th>
    
    <th>
      Betekenis
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      <code>
        q.s.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      quantum satis: zoveel als nodig is
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        p.i.
      </code>
      
       / <code>
        PIM
      </code>
    </td>
    
    <td>
      periculum in mora: gevaar bij uitstel
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        t.d.d.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      ter de die: driemaal daags
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        b.d.d.
      </code>
      
       / <code>
        b.i.d.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      bis de die: tweemaal daags
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        s.i.d.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      semel in die: eenmaal daags
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        h.a.c.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      hora ante cibum: (vlak) voor de maaltijd
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        h.p.c.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      hora post cibum: na de maaltijd
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        D.t.d.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      da tales doses: geef zulke doses
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        D.c.form.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      da cum forma: geef in eigen vorm
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        rec. par.
      </code>
      
       / <code>
        r.p.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      recipe paratur: vers bereid
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        u.e.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      usus externus: uitwendig gebruik
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        D.I.M.M.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      da in mano medici: in handen van de arts
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        a.n.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      ante noctem: voor de nacht
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        s.o.s.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      si opus sit: zo nodig
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        ung.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      unguentum: zalf
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        cps.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      capsulae: capsules
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        tab.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      tabulettae: tabletten
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      <code>
        inj.
      </code>
    </td>
    
    <td>
      injectio: injectievloeistof
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

<tip>

**Vermijd Latijnse afkortingen in de S-regel**; die staat op het patient-etiket. Latijnse afkortingen zijn voor communicatie naar de apotheek, niet naar de leek. Schrijf S-instructies in begrijpelijk Nederlands.

</tip>

## Oefen zelf: recept-builder

<recipe-builder>

Stel een volledig standaardrecept op; de checklist rechts valideert live mee.

</recipe-builder>

Het opiaatrecept-type hanteert daarbovenop de eisen van de Opiumwet:

<recipe-builder type="opiaat">
<note>

Probeer fouten te maken: laat sterkte weg, gebruik cijfers in een opiaatrecept,
zet Latijnse afkortingen in de S-regel. De rechter kolom toont live wat een
apotheek of patiënt zou krijgen.

</note>
</recipe-builder>

## Controles: vóór je het recept tekent

<steps level="3">

### Indicatie correct gekoppeld aan middel?

Past het geneesmiddel bij de aandoening? Check FK / NHG-Standaard.

### Dosering correct voor patiënt?

Leeftijd, gewicht, nierfunctie, leverfunctie, comorbiditeit, interactie met huidige medicatie.

### Contra-indicaties uitgesloten?

Zwangerschap, lactatie, allergieën, ziektespecifieke contra-indicaties.

### Alle onderdelen aanwezig?

Naam + sterkte + toedieningsvorm + hoeveelheid + duidelijke S-regel + ondertekening + patiëntidentificatie inclusief geboortedatum.

### Bijzondere-recept-eisen toegepast?

Opiaat → voluit + handtekening + 1 per blad. DIMM → S-regel `D.I.M.M.`.

</steps>

## Bronnen

<bronnen>

## Bron

- [Geneesmiddelenwet 2007](https://wetten.overheid.nl/BWBR0021505/): wettelijk kader recept
- [Wet BIG](https://wetten.overheid.nl/BWBR0006251/): voorbehouden handelingen
- [Opiumwet](https://wetten.overheid.nl/BWBR0001941/): opiaatrecept-eisen
- [Wet elektronische handtekening](https://wetten.overheid.nl/BWBR0014564/) (2003): digitaal recept
- [Farmacotherapeutisch Kompas](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/): preparaatteksten, doseringen
- KNMP-receptwijzer: standaardpraktijk apotheek
- Th.P.G.M. de Vries, R.H. Henning, L. van Boxtel. *Farmacotherapie op maat*. 2e druk, 2006
- G.K. Bolhuis, H.L.M. Cox, J. Zuidema. *Recepteerkunde*. 2e druk, 1995

</bronnen>