# Delier
> Standaardtherapie delier voor de STAT: behandeling van de oorzaak, veilige omgeving en medicamenteuze symptoombestrijding met haloperidol en lorazepam, met recepten en afbouw.
Een delier wijst **altijd** op een onderliggende somatische stoornis; behandeling van de oorzaak
staat voorop, medicamenteus is symptomatisch en alleen op indicatie. Deze kaart is exam-prep,
geverifieerd tegen FK en de NHG-Standaard, en vervangt klinisch oordeel noch lokaal protocol niet.
Bij Parkinson, 'Lewy body'-dementie of onvoldoende veiligheid thuis: overleg/verwijs. Zie de
volledige [NHG-samenvatting delier](/aandoeningen/delier).
## Therapeutisch doel
- **Opheffen van het delier** door de onderliggende somatische oorzaak op te sporen en te
behandelen (kern van het beleid).
- **Veiligheid** van patiënt en omgeving waarborgen; complicaties (vallen, dehydratie,
decubitus) voorkomen.
- **Lijden verlichten**: angst, achterdocht, hallucinaties en motorische onrust tot een
acceptabel niveau terugbrengen.
- Mantelzorger ondersteunen en een recidief zo veel mogelijk voorkomen.
## Controleafspraak
- De eerste dagen **dagelijkse controle**: deliersymptomen (heteroanamnese van verzorgers),
beloop onderliggende ziekte, complicaties (dehydratie, vallen, urineretentie, decubitus).
- Bij medicamenteuze symptoombestrijding in een crisis: evalueer (telefonisch) **elk uur** de
onrust/angst.
- Klaart het delier niet op of is symptoombestrijding > *1 week* nodig: heroverweeg diagnostiek
en consulteer/verwijs.
## Niet-medicamenteus
Dit is de **basis**; medicatie komt er alleen bovenop op indicatie.
- Vertrouwdheid en oriëntatie: klok, kalender, foto's; benoem regelmatig persoon, plaats, dag
en tijdstip; laat bril en hoortoestel gebruiken.
- Rust: beperk prikkels en bezoek; normaal dag-nachtritme (overdag activeren, 's nachts gedempt
licht), verstoor de slaap zo min mogelijk.
- Spreek rustig en in korte, gesloten vragen; ga niet mee in waanideeën maar spreek niet tegen.
- Laat de patiënt zo min mogelijk alleen; stimuleer aanwezigheid van vertrouwde personen
('rooming in').
- Zorg voor voldoende vochtinname, adequate voeding en goede medicatie-inname.
- Pas in principe **géén** fixatie of vrijheidsbeperking toe: zelf een risicofactor die het
delier verergert.
## Medicamenteus
Start niet routinematig. Overweeg medicatie alleen bij angst, hallucinaties, (paranoïde) wanen,
hevige motorische onrust met letselgevaar, verstoord dag-nachtritme, of om essentieel onderzoek
mogelijk te maken. Laagst effectieve dosis, zo mogelijk maximaal *1 week*.
### Stap 1: haloperidol (eerste keus)
Eerste keus bij delier, **behalve** bij de ziekte van Parkinson, 'Lewy body'-dementie en het
onttrekkingsdelier (alcohol/benzodiazepinen).
**Haloperidol**
- **Contra-indicaties**: ziekte van Parkinson, 'Lewy body'-dementie, delier door alcohol- of
benzodiazepineonttrekking.
- **Interacties**: middelen die de `QTc`-tijd verlengen (intraveneuze toediening verlengt de
`QTc` extra); andere centraal dempende middelen.
- **Bijwerkingen**: extrapiramidale verschijnselen, agitatie, slaperigheid, hoofdpijn; bij langer
gebruik parkinsonisme, tardieve dyskinesie en verhoogd CVA-risico.
- **Werkingsmechanisme**: klassiek antipsychoticum; blokkeert dopaminerge (D2) en α1-adrenerge
receptoren, met sterke centraal antidopaminerge en zwakke anticholinerge werking.
```recipe
/**
* Delier zonder Parkinson/Lewy body, geen onttrekkingsdelier. NHG: 0,5-1,5 mg 2 dd.
* Start laag; afbouw na 2x goede nachtrust: halveer elke 2 dagen, stop 2 dagen na 1 mg/dag.
*/
R/ haloperidol tablet 1 mg
Da/ 14 stuks
S/ 2 dd 1/2 tablet (0,5 mg) oraal; zo nodig ophogen tot max 1,5 mg 2 dd; maximaal 1 week
```
In een crisis kortdurend hoger doseren tot max `10 mg/24 uur` (evalueer elk uur). Bij langer
gebruik stijgt het risico op ernstige bijwerkingen; is symptoombestrijding > *1 week* nodig,
consulteer een specialist (voor langdurige behandeling lijkt risperidon veiliger).
### Stap 2: lorazepam toevoegen bij blijvende onrust
Blijft de patiënt ondanks de maximale dosis haloperidol erg onrustig, voeg dan kortdurend een
benzodiazepine toe. Bouw de benzodiazepine **als eerste** weer af zodra de patiënt tot rust is.
**Lorazepam**
- **Contra-indicaties**: overgevoeligheid voor benzodiazepinen, myasthenia gravis, ernstige
respiratoire insufficiëntie, slaapapneusyndroom, ernstige leverinsufficiëntie.
- **Interacties**: alcohol en andere centraal dempende stoffen versterken het effect;
gelijktijdig opioïdgebruik wordt afgeraden (sedatie, ademdepressie).
- **Bijwerkingen**: vermoeidheid, slaperigheid/sufheid overdag, duizeligheid, ataxie,
spierzwakte.
- **Werkingsmechanisme**: benzodiazepine-agonist; versterkt selectief de remmende werking van
GABA op de GABA-A-receptor → hyperpolarisatie en remming van neuronale excitatie.
```recipe
/**
* Toevoegen aan haloperidol bij persisterende hevige onrust/angst.
* Op geleide van de symptomen; als eerste weer afbouwen bij rust.
*/
R/ lorazepam tablet 0,5 mg
Da/ 6 stuks
S/ 0,5-2 mg oraal of parenteraal per 2 uur, op geleide van de symptomen
```
### Stap 3: onttrekkingsdelier (alcohol of benzodiazepinen)
Bij hevige angst of onrust is **lorazepam** hier de eerste keus (haloperidol is bij een
onttrekkingsdelier gecontra-indiceerd), zo nodig aangevuld met haloperidol bij persisteren.
```recipe
/**
* Onttrekkingsdelier (alcohol/benzo): lorazepam eerste keus.
* Bij alcohol(onttrekkings)delier daarnaast vitamine B1-suppletie.
*/
R/ lorazepam tablet 0,5 mg
Da/ 6 stuks
S/ 0,5-2 mg oraal of parenteraal per 2 uur, op geleide van de symptomen
```
Start bij een alcohol(onttrekkings)delier op korte termijn met **vitamine** **B1**-suppletie
(thiamine) ter preventie van Wernicke-encefalopathie.
### Stap 4: Parkinson of 'Lewy body'-dementie
Haloperidol is hier gecontra-indiceerd. **Overleg met of verwijs naar de behandelend
specialist**; de NHG-Standaard geeft hier geen eigen huisartsen-recept voor antipsychotica.
Wijk niet uit naar een eigen antipsychoticumkeuze bij Parkinson/'Lewy body'-dementie zonder
overleg: deze patiënten zijn extreem gevoelig voor extrapiramidale bijwerkingen.
## Bron
- [NHG-Standaard Delier (M77)](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/delier), versie `2.1` (mei 2020); volledige samenvatting:
[Delier](/aandoeningen/delier).
- Farmacotherapeutisch Kompas, preparaatteksten [haloperidol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/h/haloperidol) en
[lorazepam](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/l/lorazepam).
- [NHG-Standaard Problematisch alcoholgebruik](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/problematisch-alcoholgebruik), voor het onttrekkingsdelier en
vitamine `B1`-suppletie.