# Jeuk en constitutioneel eczeem

> Standaardtherapie jeuk en constitutioneel eczeem voor de STAT: indifferente middelen als basis en lokale corticosteroïden volgens TIS-stappenplan, met recepten.

<warning>

Exam-prep-spiekkaart, geverifieerd tegen NHG-Standaard *Eczeem* en het Farmacotherapeutisch
Kompas. Gebruik klinisch oordeel en lokaal protocol bij spoed, afwijkend beloop of twijfel.
Bij **eczema herpeticum** (snel uitbreidende blaasjes, ziek-zijn, hoge koorts): spoed, verwijs.
Volledige samenvatting: [Constitutioneel eczeem](/aandoeningen/jeuk-eczeem/constitutioneel-eczeem)
en [Jeuk](/aandoeningen/jeuk-eczeem/jeuk).

</warning>

## Therapeutisch doel

- Jeuk en ontsteking terugdringen tot een voor de patiënt acceptabel niveau, met herstel van
nachtrust en dagelijks functioneren.
- Droge huid en huidbarrière herstellen en onderhouden met indifferente middelen, ook in
symptoomvrije perioden.
- Recidieven beperken en corticosteroïd-bijwerkingen (huidatrofie) voorkomen door gericht
afbouwen en onderhoud met emollientia.

## Controleafspraak

- Evalueer effect van (aanpassing van) de behandeling na *1-2 weken*.
- Evalueer het afbouwen (eventueel telefonisch) na *2-3 weken* en na *6 weken*.
- Bij recidief/exacerbatie: ga therapietrouw en beïnvloedende factoren na; hervat het stappenplan.

## Niet-medicamenteus

- Adviseer bij een droge huid altijd indifferente middelen, ook als het eczeem rustig is.
- Kort (richttijd 5 minuten), handwarm baden/douchen; weinig zeep; huid na het wassen insmeren.
- Bespreek actief de **corticofobie** ("hormoonzalf"): bij het geadviseerde beleid geeft klasse
1-2 zelden bijwerkingen en is veilig, ook bij kinderen en in de zwangerschap.
- Ontraad eliminatiediëten; voedselallergie is zelden de oorzaak.
- Bij jeuk zonder primaire huidafwijking: denk aan een systemische oorzaak; verkoelende/jeukstillende
indifferente middelen geven symptomatische verlichting.

## Medicamenteus

Het beleid volgt de **TIS-score** (Three-Item-Severity): mild `< 3`, matig `3-5`, ernstig `≥ 6`.
Indifferente middelen vormen altijd de basis; kies het vehikel op het aspect: **nattend → crème**,
**droog → vetcrème**, **zeer droog → zalf**. Breng het indifferente middel minimaal `1 uur` na het
corticosteroïd aan.

### Indifferent middel (basis, elke ernst)

**Indifferente (vette) crème / zalf, FNA**

- **Contra-indicaties**: geen.
- **Interacties**: niet tegelijk met een corticosteroïd aanbrengen; breng het indifferente middel
minimaal `1 uur` later aan.
- **Bijwerkingen**: zelden irritatie of allergisch contacteczeem (propyleenglycol, sorbinezuur,
wolvet); vaseline/lanoline zeer zelden sensibiliserend.
- **Werkingsmechanisme**: emolliens; herstelt de huidbarrière en hydratatie, vermindert jeuk en
irritatie, spaart corticosteroïd.

```recipe
/**
 * Basis bij elke ernst. Vehikel op aspect: nattend = crème, droog = vetcrème, zeer droog = zalf.
 */
R/ vaselinelanettecrème FNA
Da/ tubes van 100 g
S/ 2 dd dun op de aangedane huid, zo nodig vaker; altijd na douchen/baden; min. 1 uur na corticosteroïd
```

### Stap matig: klasse-1-corticosteroïd (TIS `3-5`)

Start `klasse-1 2 dd` + indifferent middel; verlaag na *1-2 weken* naar `1 dd` en bouw af.

**Hydrocortisonacetaat 1%** (klasse 1)

- **Contra-indicaties**: bacteriële, virale, parasitaire, schimmel- en gistinfecties van de huid;
ulcereuze huidaandoeningen en wonden; rosacea, periorale dermatitis, acne vulgaris; huidatrofie/
striae; overgevoeligheid voor corticosteroïden.
- **Interacties**: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel aanbrengen.
- **Bijwerkingen**: lokaal huidatrofie, striae, teleangiëctasieën, periorale dermatitis (vooral bij
langdurig gebruik en in gelaat/plooien); maskeren van huidinfecties.
- **Werkingsmechanisme**: anti-inflammatoir, vasoconstrictief, antiproliferatief en jeukstillend.

```recipe
/**
 * Matig constitutioneel eczeem (TIS 3-5). Klasse 1 + indifferent middel.
 * Na 1-2 weken naar 1 dd, daarna afbouwen.
 */
R/ hydrocortisonacetaat crème 1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 2 dd dun op de aangedane huid; na 1-2 weken 1 dd, daarna afbouwen; indifferent middel continueren
```

### Stap matig (onvoldoende effect): klasse-2-corticosteroïd

Bij onvoldoende effect ondanks therapietrouw: schakel over naar `klasse-2`; niet langer dan
`2-3 weken` dagelijks, daarna afbouwen.

**Triamcinolonacetonide 0,1%** (klasse 2)

- **Contra-indicaties**: als klasse 1; daarnaast niet op de oogleden bij `glaucoom`.
- **Interacties**: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel.
- **Bijwerkingen**: als klasse 1, frequenter; huidatrofie, striae, teleangiëctasieën.
- **Werkingsmechanisme**: matig sterkwerkend (klasse 2); anti-inflammatoir, vasoconstrictief,
antimitotisch.

```recipe
/**
 * Matig eczeem, onvoldoende effect klasse 1 ondanks therapietrouw.
 */
R/ triamcinolonacetonide crème 0,1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 1-2 dd dun aanbrengen; niet langer dan 2-3 weken dagelijks; indifferent middel continueren
```

### Stap ernstig: klasse-3-corticosteroïd (TIS `≥ 6`)

Start `klasse-3`, **niet in gelaat of lichaamsplooien**, `1-2 dd` + indifferent middel; na
*1-2 weken* naar `1 dd` en afbouwen. Beperk dagelijks gebruik tot `2-3 weken`. Bij onvoldoende
effect: verwijs naar de tweede lijn.

**Betamethasonvaleraat 0,1%** (klasse 3)

- **Contra-indicaties**: als klasse 1; daarnaast perianale en genitale jeuk. Bij ouderen, kinderen
en verminderde lever-/nierfunctie: minimale hoeveelheid, niet langdurig.
- **Interacties**: geen klinisch relevante; niet tegelijk met ander smeersel.
- **Bijwerkingen**: huidklachten (jeuk, irritatie, branderigheid); zeer zelden huidatrofie, striae,
teleangiëctasieën, depigmentatie, allergisch contacteczeem.
- **Werkingsmechanisme**: sterkwerkend (klasse 3); anti-inflammatoir, vasoconstrictief, antimitotisch.

```recipe
/**
 * Ernstig constitutioneel eczeem (TIS >= 6), romp/ledematen.
 * Bij kind met uitgebreid ernstig eczeem: fluticasonpropionaat (korte halfwaardetijd).
 */
R/ betamethasonvaleraat crème 0,1%
Da/ 1 tube 30 g
S/ 1-2 dd dun, niet in gelaat/plooien; na 1-2 weken 1 dd; max 2-3 weken dagelijks, daarna afbouwen
```

<caution>

Lokale calcineurineremmers (`tacrolimus`, `pimecrolimus`), teerpreparaten en `klasse-4`-corticosteroïden
worden in de huisartsenpraktijk afgeraden voor eczeem.

</caution>

### Geïmpetiginiseerd eczeem

Pustels, purulent exsudaat en gele korstjes wijzen op impetiginisatie (meestal `Staphylococcus aureus`).

**Fusidinezuur 2%, cutaan**

- **Contra-indicaties**: overgevoeligheid voor fusidinezuur.
- **Bijwerkingen**: lokaal jeuk, roodheid, irritatie.
- **Werkingsmechanisme**: remt de bacteriële eiwitsynthese.

```recipe
/**
 * Geïmpetiginiseerd eczeem, lokaal beperkt; corticosteroïd + indifferent middel continueren.
 */
R/ fusidinezuurcrème 2%
Da/ 1 tube 15 g
S/ 3 dd gedurende 1 week
```

### Sederend antihistaminicum (alleen bij verstoorde nachtrust door jeuk)

Alleen kortdurend (*maximaal 1-2 weken*) en voor de nacht. Niet-sederende antihistaminica hebben
geen aangetoond effect op jeuk. Ontraden bij kinderen `< 2 jaar`; let op rijvaardigheid.

**Hydroxyzine** (volwassenen)

- **Contra-indicaties**: aangeboren of verworven verlengd `QT`-interval; gelijktijdig gebruik van
QT-verlengende middelen of middelen die torsade de pointes induceren.
- **Voorzorgen**: voorzichtig bij prostaathypertrofie, nauwekamerhoekglaucoom en verminderde
nierfunctie (dosis aanpassen op `eGFR`/creatinineklaring; bij ouderen lagere startdosis).
- **Interacties**: versterkt dempend effect van alcohol/sedativa; QT-verlengende comedicatie.
- **Bijwerkingen**: sufheid, droge mond, anticholinerge effecten.
- **Werkingsmechanisme**: sederend `H1`-antihistaminicum.

```recipe
/**
 * Alleen bij verstoorde nachtrust door hevige jeuk, kortdurend, voor de nacht.
 */
R/ hydroxyzine tablet 25 mg
Da/ 14 tabletten
S/ 1 dd 25 mg voor de nacht; maximaal 1-2 weken
```

<note>

Symptomatische jeuk zonder corticosteroïd-indicatie (bv. pruritus senilis): indifferente middelen
als basis; `lidocaïne-levomentholgel FNA` (beide `1%`) werkt verkoelend en jeukstillend (niet op
open wonden). Behandel altijd de onderliggende oorzaak via de betreffende richtlijn.

</note>

<bronnen>

## Bron

- [NHG-Standaard Eczeem](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/eczeem) (januari 2025); volledige samenvatting:
[Constitutioneel eczeem](/aandoeningen/jeuk-eczeem/constitutioneel-eczeem) en
[Jeuk](/aandoeningen/jeuk-eczeem/jeuk).
- Farmacotherapeutisch Kompas: preparaatteksten (zie links hierboven).

</bronnen>