# Luchtweginfectie en pneumonie

> Standaardtherapie luchtweginfectie en pneumonie voor de STAT: terughoudend beleid bij acuut hoesten zonder pneumonie, en antibiotica bij werkdiagnose pneumonie, met recepten.

<warning>

Deze kaart is een examenvoorbereidende spiekkaart, geverifieerd tegen FK en de NHG-Standaard
Acuut hoesten (M78). Gebruik altijd klinisch oordeel en lokaal protocol bij spoed, afwijkend
beloop of diagnostische twijfel. Bij signalen van **ernstig ziek zijn** (tachypneu, dyspneu,
hypoxemie, hypotensie, tachycardie, verwardheid, sufheid): met spoed verwijzen.
Zie de volledige samenvatting: [Pneumonie](/aandoeningen/luchtweginfectie-pneumonie/pneumonie)
en [Luchtweginfectie](/aandoeningen/luchtweginfectie-pneumonie/luchtweginfectie).

</warning>

## Therapeutisch doel

- Bij **acuut hoesten zonder pneumonie**: klachtenverlichting en geruststelling; patiënt begrijpt
het natuurlijke beloop (enkele dagen tot *4 weken*) en herkent alarmsignalen. Voorkomen van
onnodig antibioticagebruik, bijwerkingen en resistentie.
- Bij **werkdiagnose pneumonie**: klinisch herstel binnen *48 tot 72 uur* na start antibioticum,
eradicatie verwekker en klachtenreductie. Voorkomen van complicaties (sepsis, respiratoire
insufficiëntie, opname, mortaliteit).
- Smal beginnen (`amoxicilline`); verbreden alleen op indicatie of in de tweede lijn.

## Controleafspraak

- Zonder pneumonie: laat patiënt contact opnemen bij verergering, kortademigheid, hemoptoë, hoge
koorts, verwardheid of sufheid; controleer opnieuw bij hoest en/of moeheid `>= 4 weken`.
- Met pneumonie: laat patiënt contact opnemen bij onvoldoende herstel na *48 tot 72 uur* na start
antibioticum; bij ernstig zieke, niet-verwezen patiënt controle binnen *24 uur*.
- Vraag een X-thorax aan bij hoest `> 6 weken` (uitsluiten longcarcinoom, vooral bij `> 50 jaar`
of (ex-)rokers).

## Niet-medicamenteus

- Voorlichting over het natuurlijke beloop; antibiotica werken niet tegen virussen.
- Bij roken: stoppen-met-roken-advies en ondersteuning; (passief) roken verlengt hoestklachten.
- Keel verzachten (slokje water/thee, lepeltje honing bij oudere kinderen en volwassenen);
zo min mogelijk de keel schrapen.
- Hoestprikkeldempers, mucolytica, luchtwegverwijders en inhalatiecorticosteroïden zijn **niet**
aanbevolen bij acuut hoesten: werkzaamheid niet aangetoond, wel bijwerkingen.

<caution>

**Geen antibioticum** bij patiënten zonder pneumonie én zonder risicofactoren voor een ernstig
beloop. Bij risicofactoren (leeftijd `< 3 maanden` of `> 75 jaar`, ernstige hart-/longziekte,
diabetes, neurologische aandoening, ernstige lever-/nierinsufficiëntie, sterk verminderde afweer):
weeg per patiënt afwachtend beleid tegen een antibioticum.

</caution>

## Medicamenteus

Antibiotica alleen bij **werkdiagnose pneumonie** (of bij geselecteerde risicopatiënten). Hieronder
de keuze per situatie; de stap-indeling volgt eerste keus, alternatief en bijzondere verwekkers.

### Stap 1: amoxicilline (eerste keus)

Volwassenen en kinderen `>= 37 kg` (`>= 11 jaar`). Kinderen `< 37 kg`: `amoxicilline 40 mg/kg/dag in 3 doses` (max `3 dd 500 mg`) gedurende *5 dagen*.

**Amoxicilline**

- **Contra-indicaties**: overgevoeligheid voor penicillinen of een ernstige reactie op andere
bèta-lactamantibiotica (cefalosporinen, carbapenems); mononucleosis infectiosa of lymfatische
leukemie (sterk verhoogde kans op exantheem).
- **Interacties**: versterkt effect van vitamine K-antagonisten (controleer INR); allopurinol
verhoogt de kans op exantheem.
- **Bijwerkingen**: diarree (zeer vaak); misselijkheid, braken, exantheem, candidiasis.
- **Werkingsmechanisme**: bèta-lactam dat penicilline-bindende eiwitten bindt → remming
peptidoglycaansynthese → bactericide bij snelgroeiende bacteriën.

```recipe
/**
 * Werkdiagnose pneumonie, volwassene of kind >= 37 kg. NHG M78, 1e keus.
 */
R/ amoxicilline tablet 500 mg
Da/ 15 stuks
S/ 3 dd 1 tablet gedurende 5 dagen, kuur afmaken
```

### Stap 2: doxycycline (alternatief bij overgevoeligheid)

Bij penicilline-overgevoeligheid, `>= 8 jaar` en `>= 45 kg`. Ook de keuze bij onvoldoende
verbetering op amoxicilline na *48 uur* bij een niet-ernstig zieke patiënt.

**Doxycycline**

- **Contra-indicaties**: kinderen `< 8 jaar` (verkleuring tand/bot); tweede en derde trimester
zwangerschap en lactatie (kies dan azitromycine); ernstige leverinsufficiëntie.
- **Interacties**: ijzerzouten en antacida verminderen de absorptie; controleer INR bij
vitamine K-antagonisten.
- **Bijwerkingen**: gastro-intestinale klachten, hoofdpijn, foto-/zonneallergie.
- **Werkingsmechanisme**: bindt reversibel aan de 30S-ribosomale subunit → remming bacteriële
eiwitsynthese; doorgaans bacteriostatisch.

```recipe
/**
 * Pneumonie bij overgevoeligheid voor amoxicilline (>= 8 jaar, >= 45 kg).
 * Hoger resistentiepercentage tegen S. pneumoniae dan amoxicilline.
 */
R/ doxycycline tablet 100 mg
Da/ 8 stuks
S/ dag 1 200 mg in 1 gift, daarna 1 dd 100 mg gedurende 6 dagen, kuur afmaken
```

### Stap 3: azitromycine (zwangeren en jonge kinderen)

Macrolide voor wie doxycycline gecontra-indiceerd is: zwangeren, vrouwen in de lactatieperiode en
jonge kinderen. Kinderdosering: `azitromycine 10 mg/kg in 1 dosis` (max `500 mg`) gedurende
*3 dagen* (`< 1 jaar`: off-label).

**Azitromycine**

- **Contra-indicaties**: overgevoeligheid voor macroliden.
- **Interacties**: QT-verlengende comedicatie; controleer INR bij vitamine K-antagonisten.
- **Bijwerkingen**: misselijkheid, buikpijn, flatulentie, diarree (zeer vaak).
- **Werkingsmechanisme**: bindt aan de 50S-ribosomale subunit → remming bacteriële
eiwitsynthese; doorgaans bacteriostatisch.

```recipe
/**
 * Pneumonie bij zwangere of lacterende vrouw (alternatief voor amoxicilline).
 */
R/ azitromycine tablet 500 mg
Da/ 3 stuks
S/ 1 dd 1 tablet gedurende 3 dagen, kuur afmaken
```

### Stap 4: amoxicilline/clavulaanzuur (aspiratiepneumonie)

Na een ernstig verslikincident of bij ernstige slikproblemen; anaeroben spelen een grotere rol.
Tweede keus bij overgevoeligheid: `clindamycine 3 dd 600 mg gedurende 7 dagen`.

**Amoxicilline/clavulaanzuur**

- **Contra-indicaties**: ernstige overgevoeligheid voor penicillinen en cefalosporinen; eerdere
door deze combinatie veroorzaakte geelzucht of leverfunctiestoornis.
- **Interacties**: als amoxicilline (vitamine K-antagonisten, allopurinol).
- **Bijwerkingen**: diarree (zeer vaak); misselijkheid, braken, candidiasis.
- **Werkingsmechanisme**: amoxicilline (bèta-lactam) + clavulaanzuur (bèta-lactamaseremmer) →
herstel werkzaamheid tegen bèta-lactamaseproducerende bacteriën.

```recipe
/**
 * Aspiratiepneumonie. NHG M78.
 */
R/ amoxicilline/clavulaanzuur tablet 500/125 mg
Da/ 21 stuks
S/ 3 dd 1 tablet gedurende 7 dagen, kuur afmaken
```

<note>

**Bijzondere verwekkers (overleg/verwijzen).** Bij vermoeden **legionella** (ernstig ziek,
falen amoxicilline, leeftijd `> 40 jaar` na reis of aerosolblootstelling) of
**penicillineresistentie**: overleg met longarts, medisch microbioloog of internist-infectioloog
over diagnostiek en behandeling. Bij **Q-koorts**: doxycycline. Een atypische verwekker is op
anamnese en lichamelijk onderzoek niet van pneumokokkenpneumonie te onderscheiden.

</note>

<bronnen>

## Bron

- [NHG-Standaard Acuut hoesten (M78)](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/acuut-hoesten), versie `3.3` (juli 2025);
volledige samenvatting: [Pneumonie](/aandoeningen/luchtweginfectie-pneumonie/pneumonie) en
[Luchtweginfectie](/aandoeningen/luchtweginfectie-pneumonie/luchtweginfectie).
- Farmacotherapeutisch Kompas, preparaatteksten (zie links hierboven).

</bronnen>