# Vitamine D-deficiëntie

> Standaardtherapie vitamine D-deficiëntie voor de STAT: preventieve suppletie, oplaad- en onderhoudsbehandeling met colecalciferol, calcium en alfacalcidol, met recepten.

<warning>

Spiekkaart voor examenvoorbereiding (STAT), geverifieerd tegen FK en de NHG-geverifieerde
naslag. Doseringen, streefwaarden en contra-indicaties blijven ondergeschikt aan **klinisch
oordeel** en **lokaal protocol**. Bepaal calcidiol **niet routinematig**: alleen op indicatie
(onduidelijke zonlichtblootstelling, indicatie medicamenteuze fractuurpreventie, klachten
passend bij osteomalacie). Zie de volledige
[NHG-samenvatting vitamine D-deficiëntie](/aandoeningen/vitamine-d-deficientie).

</warning>

## Therapeutisch doel

- **Bereiken en behouden van de streefwaarde calcidiol** (`25-OH-vitamine D`):
`≥ 30 nmol/l` bij personen `< 70 jaar`, `≥ 50 nmol/l` bij ouderen `≥ 70 jaar`,
ter voorkoming van osteomalacie.
- **Bijdragen aan fractuurpreventie** bij ouderen met verhoogd fractuurrisico
(gecombineerd calcium + vitamine D → reductie niet-vertebrale fracturen `10-20%`).
- **Herstel van bot- en spierklachten** bij symptomatische deficiëntie (osteomalacie).

## Controleafspraak

- Bij behandelde deficiëntie `≥ 70 jaar`: controleer calcidiol na *6 maanden*;
`> 50 nmol/l` → onderhoud handhaven, `< 50 nmol/l` → dosering verhogen.
- Bij oplaadschema: controleer **serumcalcium** in de oplaadfase.
- Bij nierinsufficiëntie + suppletie: controleer **serumcalcium en fosfaat**.
- Stabiele instelling: geen routinematige calcidiolcontrole; volg op klachten.

## Niet-medicamenteus

- Regelmatig naar buiten gaan en huid blootstellen aan zonlicht (eerste advies bij
fractuurpreventie).
- Voldoende calcium via voeding: `1000-1200 mg/dag` (`≥ 4 zuiveleenheden`); voeding heeft
voorkeur boven suppletie.
- Niet roken; overmatig alcoholgebruik ontraden.
- Bij verhoogd valrisico: balans- en krachttraining, medicatie-aanpassing.

## Medicamenteus

### Stap 1: preventieve suppletie (Gezondheidsraad)

Onafhankelijk van de spiegel; `800 IE/dag` (`= 20 microg/dag`) bij alle personen `≥ 70 jaar`
en andere risicogroepen, `400 IE/dag` bij volwassenen `< 70 jaar` met risicofactor en bij
zwangeren. Vitamine D is sinds 1 januari 2023 niet meer vergoed; zelfzorg-colecalciferol is
goedkoopst.

**Colecalciferol**

- **Contra-indicaties**: hypercalciëmie, hypercalciurie, nefrolithiase, nefrocalcinose,
ernstige nierfunctiestoornis, (pseudo)hyperparathyreoïdie, hypervitaminose D.
- **Interacties**: enzyminductoren (fenytoïne, fenobarbital, primidon, rifampicine,
glucocorticoïden) verlagen de plasmaconcentratie; colestyramine, orlistat en paraffine
verminderen de opname; combinatie van vitamine D + calcium met digoxine kan
hartritmestoornissen geven.
- **Bijwerkingen**: zelden hypercalciëmie/hypercalciurie; zeer zelden jeuk, huiduitslag,
urticaria.
- **Werkingsmechanisme**: bevordert calciumabsorptie uit voeding en botmineralisatie; in de
lever omgezet tot calcidiol, in de nier (o.i.v. PTH, calcium, fosfaat) tot het actieve
calcitriol.

```recipe
/**
 * Preventieve suppletie ouderen ≥ 70 jaar of risicogroep (Gezondheidsraad).
 * Zelfzorg; sinds 1 jan 2023 niet meer vergoed uit basispakket.
 */
R/ colecalciferol tablet 800 IE
Da/ 90 tabletten
S/ 1 dd 1 tablet bij de maaltijd, langdurig
```

### Stap 2: oplaadschema bij ernstige deficiëntie (`< 35 nmol/l`)

Bij ouderen `≥ 70 jaar` met calcidiol `< 35 nmol/l`: wekelijkse oplaaddosis tot het tekort
is aangevuld (Ephor-formule), daarna onderhoud `800 IE/dag`. Als spiegelcontrole niet mogelijk
is maar er sterke verdenking bestaat: alternatief vast schema.

<caution>

De Ephor-formule geldt **niet** bij malabsorptie (coeliakie, bariatrische chirurgie, ernstige
IBD); overleg dan met internist of MDL. Controleer **serumcalcium** in de oplaadfase.

</caution>

```recipe
/**
 * Alternatief oplaadschema bij sterke verdenking deficiëntie zonder lab.
 * Daarna overzetten op onderhoud colecalciferol 800 IE 1 dd.
 */
R/ colecalciferol drank 50 000 IE/ml
Da/ 1 flacon 4 ml
S/ 1× per week 0,5 ml (= 25 000 IE) gedurende 8 weken, daarna onderhoud
```

### Stap 3: calciumsuppletie bij onvoldoende voedingsinname

Alleen toevoegen als de calciuminname via voeding tekortschiet (`< 1000-1200 mg/dag`).
Bij kwetsbare ouderen: maximaal `500 mg/dag` vanwege mogelijk dosisafhankelijk
cardiovasculair risico (`NNH 166`).

**Calciumcarbonaat**

- **Contra-indicaties**: ernstige nierinsufficiëntie (tenzij voor hyperfosfatemie),
ernstige hypercalciurie, nefrolithiase, langdurige immobilisatie, hypercalciëmie.
- **Interacties**: remt de opname van tetracyclines, fluorchinolonen, bisfosfonaten,
ijzer, zink en levothyroxine; houd voldoende innametijd-interval aan.
- **Bijwerkingen**: soms hypercalciëmie/hypercalciurie; obstipatie, misselijkheid,
flatulentie, buikpijn.
- **Werkingsmechanisme**: vult calcium aan voor botmineralisatie, neuromusculaire
prikkelgeleiding, spiercontractie en bloedstolling.

```recipe
/**
 * Bij geen zuivelinname: 1000 mg/dag; bij 1-3 porties zuivel: 500 mg/dag.
 * Kwetsbare ouderen: max 500 mg/dag.
 */
R/ calciumcarbonaat kauwtablet 500 mg
Da/ 30 tabletten
S/ 1 dd 1 kauwtablet
```

Combinatiepreparaat als zowel calcium- als vitamine D-suppletie geïndiceerd is:
[calciumcarbonaat/colecalciferol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/calciumcarbonaat_colecalciferol)`500 mg/800 IE`, `1 dd 1 tablet`.

### Stap 4: alfacalcidol bij ernstige nierinsufficiëntie (eGFR `< 15 ml/min/1,73 m²`)

Bij ernstige nierinsufficiëntie schiet de renale omzetting naar calcitriol tekort; voeg een
actief vitamine D-analoog toe **naast** colecalciferol (dat nodig blijft voor de autocriene
functie). Calcidioldiagnostiek niet routinematig; controleer **serumcalcium en fosfaat**.

**Alfacalcidol**

- **Contra-indicaties**: hypercalciëmie; pinda-/soja-allergie (arachisolie in generieke
capsules).
- **Interacties**: calcium en thiaziden verhogen het hypercalciëmierisico; digoxine
(hartritmestoornissen bij hypercalciëmie); enzyminductoren verlagen het effect;
colestyramine vermindert de opname.
- **Bijwerkingen**: hypercalciëmie, hypercalciurie, buikpijn, jeuk, huiduitslag; bij
overdosering nierfunctieverslechtering.
- **Werkingsmechanisme**: 1-hydroxymetaboliet van vitamine D3 die in de lever tot het actieve
calcitriol wordt omgezet en daardoor werkzaam is **onafhankelijk van de nierfunctie**.

```recipe
/**
 * Toevoegen aan colecalciferol bij eGFR < 15 ml/min/1,73 m².
 * Controleer serumcalcium en fosfaat. Zie chronische nierschade.
 */
R/ alfacalcidol capsule 0,25 microg
Da/ 30 capsules
S/ 1 dd 1 capsule, dosering titreren op serumcalcium
```

<note>

**Stop calcium en vitamine D** bij geschatte resterende levensverwachting `≤ 1 jaar`; in
`1 keer` stoppen, geen afbouwschema nodig. **Uitzondering**: tijdens behandeling met
zoledronaat of denosumab continueren wegens risico op ernstige hypocalciëmie.

</note>

<bronnen>

## Bron

- [NHG-Standaard Fractuurpreventie (M69)](https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/fractuurpreventie), versie `3.0` (`2024`);
volledige samenvatting: [Vitamine D-deficiëntie](/aandoeningen/vitamine-d-deficientie).
- [NHG-LESA Laboratoriumdiagnostiek vitamine D-deficiëntie](https://richtlijnen.nhg.org/landelijke-eerstelijns-samenwerkingsafspraken/laboratoriumdiagnostiek) (`2021`,
aanpassing `september 2025`).
- [Ephor/SIR Kennisdocument Calcium en vitamine D](https://richtlijnen.nhg.org/files/2020-11/Eindversie%20Kennisdocument%20Calcium%20en%20vitamine%20D_01.pdf).
- Farmacotherapeutisch Kompas, preparaatteksten
[colecalciferol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/colecalciferol), [calciumcarbonaat](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/calciumcarbonaat) en [alfacalcidol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/a/alfacalcidol).

</bronnen>