STOP-NL en START-NL criteria

Kernpunten

• STOP-NL V2 is domeingericht (vallen, cognitie, mictie/defecatie, cardiovasculaire belasting, bloeding, levensverwachting), niet meer per geneesmiddelgroep zoals 2020.
• Toepasbaar bij kwetsbare ouderen ≥ 70 jaar; weeg comorbiditeit en levensverwachting mee.
• De afbouwadviezen per groep komen uit de NHG-Kennisdocumenten Minderen en stoppen van medicatie; zie de toelichting per geneesmiddelgroep of de snelzoeker hieronder voor het volledige afbouwschema en de aandachtspunten per criterium.
• Toepasbaar tijdens een medicatiebeoordeling met de apotheker; ook bruikbaar bij een nieuwe klacht (val, verwardheid, obstipatie) als triggerlijst om eerst aan bijwerking of interactie te denken vóór je een middel toevoegt.
• Therapeutisch doel:
  • geneesmiddelgerelateerde schade verminderen (bijwerkingen, vallen, delier, bloedingen) met behoud van functioneren en kwaliteit van leven.
  • overbehandeling opheffen door middelen zonder actuele indicatie te stoppen of te verlagen.
  • onderbehandeling opheffen door ontbrekende, geïndiceerde middelen te starten (klassieke START-rol; in V2 grotendeels overgegaan naar reguliere NHG-Standaarden en CVRM).

Snel zoeken

Typ een middel (NSAID, tamsulosine), een klacht (vallen, bloeding) of een criteriumnummer (B6). Klik Toelichting voor het afbouwschema en de aandachtspunten uit het bijbehorende Kennisdocument.

STOP-NL V2 (versie 2026)

Bron: STOP-NL V2 instrument (NHG, KNMP, SIR, Ephor; dec 2025). De kolom Afbouw vat het NHG-Kennisdocument samen; de toelichting per geneesmiddelgroep en de snelzoeker hierboven geven het volledige schema en de aandachtspunten.

A. Stoppen algemeen

Overweeg het stoppen van:

B. Vallen

Genoemde groepen verhogen het valrisico via (orthostatische) hypotensie, balansverslechtering of sedatie.

C. Verminderde cognitieve functies

Overweeg stoppen bij cognitieve achteruitgang, sufheid/sedatie of delier.

D. Mictie- en defecatieproblemen

Genoemde middelen kunnen urineretentie, incontinentie of obstipatie veroorzaken. Overweeg een alternatief of staken bij mictie- of defecatieproblemen.

E. Cardiovasculaire belasting

Hogere kans op cardiovasculaire bijwerkingen, ritme- of elektrolytstoornissen.

F. Bloedingsrisico

Verhoogd risico op (maag)bloedingen.

G. Geringe resterende levensverwachting (< 1 jaar)

Overweeg te stoppen met preventieve medicatie zonder direct symptomatisch voordeel. Kwaliteit van leven staat voorop; staken mag niet leiden tot discomfort. Raadpleeg ook de Pallialine-richtlijnen.

Toelichting per geneesmiddelgroep

Benzodiazepinen

Criteria: B1, C6. Bron: Kennisdocument benzodiazepinen.

• Waarom minderen/stoppen: verhoogd valrisico (≈ 50% hogere valneiging, heupfractuur ~+30%) en cognitieve achteruitgang (anterograde amnesie, verwardheid); tolerantie en beperkte langetermijneffectiviteit.
• Afbouw: bij gebruik > 1 maand niet abrupt: verlaag wekelijks met 25% van de uitgangsdosis, laatste 2 weken eventueel 12,5%/week. Totale afbouw hoeft niet langer dan 3 maanden. Kortdurend gebruik (< 1 maand) bij slapeloosheid mag abrupt; bij angst af in 1 week.
• Let op: onttrekking (angst, prikkelbaarheid, slaapstoornis; ernstig: tremor, delirium, convulsies). Rebound-slapeloosheid 1-2 nachten. Evalueer elke 2-4 weken; bij hevige onttrekking afbouwstap een week uitstellen, dosis niet verhogen. Niet stoppen bij epilepsie, spierspasmen, psychose of palliatieve fase.

Antipsychotica

Criteria: B2, C4. Bron: Kennisdocument antipsychotica.

• Waarom minderen/stoppen: beperkt/onbewezen effect op probleemgedrag bij dementie; verhoogd risico op beroerte en mortaliteit, vallen, orthostase, sedatie, extrapiramidale en anticholinerge bijwerkingen.
• Afbouw: in stappen: 25% dosisverlaging elke 1-2 weken, of 50% elke 2 weken, tot de laagste doseereenheid. Bij onttrekking terug naar de vorige stap en tempo halveren. Depotpreparaten mogen zonder afbouw gestopt.
• Let op: onttrekking (misselijkheid, duizeligheid, rusteloosheid, agitatie, motorische stoornissen) bij 37-70% na abrupt staken. Rebound: probleemgedrag/slapeloosheid komt heftiger terug. Niet stoppen bij ernstig probleemgedrag of psychotische kenmerken bij dementie. Door psychiater voorgeschreven: altijd overleggen.

Opioïden

Criteria: B3, C8, D5. Bron: Kennisdocument opioïden.

• Waarom minderen/stoppen: bij chronische niet-kankerpijn nauwelijks effectief; sufheid/duizeligheid (valrisico), cognitieve achteruitgang/delier, obstipatie, hyperalgesie, verslaving. Fractuurrisico fors verhoogd (alle fracturen +88%, heupfractuur +100%); dosis ≥ 90 mg morfine-equivalent verhoogt mortaliteit.
• Afbouw: nooit abrupt bij gebruik ≥ 4 weken. Snel: -20-25%/week; langzaam: -10-15%/week. Bij kwetsbare ouderen voorkeur langzaam (elke week -10-25%). Bouw eerst het kortwerkende, dan het langwerkende opioïd af. Bij hyperalgesie kan de dosis -50%.
• Let op: onttrekking (onrust, spierpijn, tranende ogen, loopneus, misselijkheid, diarree, zweten): kortwerkend binnen uren (piek dag 4), langwerkend start dag 2-4 (max ~10 dagen). Ouderen ernstiger beloop. Symptoombehandeling: loperamide, clonidine, metoclopramide; vermijd benzodiazepinen.

Antidepressiva

Criteria: B4, C1, E10. Bron: Kennisdocument antidepressiva.

• Waarom minderen/stoppen: beperkte effectiviteit bij ouderen ≥ 70 jaar (SSRI geen significant effect vs placebo bij milde/matige depressie); TCA-anticholinerg, orthostase, hyponatriëmie, valrisico. Bij dementie elke 3 maanden evalueren.
• Afbouw: altijd in stappen, nooit abrupt: regulier ≥ 2-4 weken; trager hyperbool (stap ≥ 1 week) bij risicofactoren voor onttrekking. TCA: 25 mg per 2 weken. Fluoxetine 20 mg mag in één keer (lange halfwaardetijd). MAO-remmers alleen i.o.m. psychiater.
• Let op: onttrekking (FINISH-symptomen): binnen dagen, meestal mild, weg binnen weken. Terugval/recidief ontstaat geleidelijker (> 1 week na afbouw). Niet stoppen bij therapieresistente depressie, andere psychiatrische indicatie of eerdere mislukte stoppoging. Nortriptyline = voorkeur-TCA; sertraline/citalopram = voorkeur-SSRI.

Anti-epileptica

Criteria: B5, C9. Bron: Kennisdocument anti-epileptica.

• Waarom minderen/stoppen: ouderen gevoeliger voor bijwerkingen: sufheid, valrisico (OR 3-4,7 voor herhaald vallen), osteoporose/fracturen (enzyminductie), hyponatriëmie, tremor, cognitieve achteruitgang. Verminderde nier-/leverfunctie geeft hogere spiegels.
• Afbouw: altijd stapsgewijs, kleine stappen per week. Neuropathische pijn en migraine: in 2-8 weken. Epilepsie: minimaal 2-3 maanden (i.o.m. neuroloog); fenobarbital/barbituraten minimaal 6 maanden. Geen abrupt staken.
• Let op: onttrekking vaak binnen 48 uur (slapeloosheid, hoofdpijn, misselijkheid, griepachtig, nervositeit). Te snel stoppen kan aanvallen uitlokken; bij aanval afbouw direct staken en terug naar de vorige effectieve dosering. Niet stoppen bij epilepsie ontstaan op hogere leeftijd (recidiefkans 47-93%). Psychiatrische indicatie: voorschrijver betrekken.

Bloeddrukverlagende middelen

Criteria: B6, B8, D1, E7, E8, G2. Bron: Kennisdocument bloeddrukverlagende middelen 2026.

• Waarom minderen/stoppen: DBD < 70 mmHg verhoogt cardiale events en mortaliteit; orthostatische hypotensie bij 25-30% van de 70-plussers op antihypertensiva (val/fractuur). Bij SBD < 130 mmHg met ≥ 2 middelen geen winst, wel hogere mortaliteit (HR 1,81).
• Afbouw: maximaal 1 middel per keer. Bètablokkers altijd stapsgewijs (rebound-tachycardie/tremor); andere antihypertensiva mogen abrupt of stapsgewijs (-25-50% per stap tot de startdosering). Bij (dreigende) dehydratie + verminderde nierfunctie diuretica acuut staken (mits geen hartfalen).
• Let op: monitor SBD (< 180) en DBD (< 110). Rebound: reboundhypertensie (RAAS/alfablokkers), tachycardie/tremor (bètablokkers), verergering hartfalen/oedeem (diuretica). Evalueer 2-4 weken na stop. Niet stoppen bij andere indicatie dan hypertensie (angina, hartfalen, post-MI, post-CVA, AF, albuminurie).

Alfablokkers en 5-alfareductaseremmers

Criteria: B7, G10. Bron: Kennisdocument alfablokkers en 5-alfareductaseremmers.

• Waarom minderen/stoppen: alfablokkers beperkt effectief (daling ~2,55 IPSS-punten; ≤ 3 = marginaal) en geven duizeligheid (RR 1,91), orthostase (RR 3,09), vermoeidheid → valrisico. 5-ARI: gynaecomastie, libidoverlies, erectiestoornis.
• Afbouw: geen afbouw nodig: beide kunnen in één keer (abrupt) gestopt. Bij gecombineerd gebruik: stop eerst de alfablokker.
• Let op: geen farmacologische rebound. Na stoppen alfablokker kunnen mictieklachten tijdelijk toenemen; bij zeer hinderlijke klachten herstarten (urineretentie voorkomen). Niet stoppen bij prostaatbloeding (5-ARI geïndiceerd) of bevestigde BPH met matig-ernstige klachten + prostaat > 40 cm³. Evalueer na 2-4 weken (IPSS).

Urologische spasmolytica

Criteria: B11, C2, G11. Bron: Kennisdocument urologische spasmolytica.

• Waarom minderen/stoppen: muscarineantagonisten (Beers/STOPPFrail): verwardheid, acute verergering dementie/cognitie, urineretentie. Bijwerkingen vaker dan placebo (53,8% vs 41,7%); matig effectief bij urge-incontinentie, zeker > 75 jaar.
• Afbouw: abrupt staken mag: kan in één keer gestopt, geen afbouwprocedure nodig.
• Let op: geen onttrekking/rebound beschreven. Proefstop: leg incontinentie/mictieklachten vooraf vast, evalueer na 2-4 weken; bij recidief opnieuw 3-6 maanden behandelen. Bij blijvende hinder na stop muscarineantagonist: mirabegron overwegen (geen anticholinerge belasting).

Trombocytenaggregatieremmers

Criteria: F1, G5. Bron: Kennisdocument trombocytenaggregatieremmers.

• Waarom minderen/stoppen: bloedingsrisico (vooral gastro-intestinaal) stijgt met leeftijd, > 75 jaar 2-4% ernstige/fatale bloedingen per jaar. Bij primaire preventie zonder hart-/vaatziekte netto negatief (NNH GI-bloeding 385) en geen mortaliteitswinst.
• Afbouw: geen afbouw nodig: kan in één keer gestopt. Bij duale/triple therapie gaat het om termijnen: stop P2Y12-remmer 12 maanden na ACS/PCI; bij triple therapie acetylsalicylzuur na 1 week (max 1 maand bij hoog ischemisch risico).
• Let op: geen rebound, maar staken verhoogt het cardiovasculaire risico (CVA/infarct/sterfte ×5 in de eerste 30 dagen na staken; stenttrombose-risico hoogst eerste 30 dagen na PCI). Niet vroegtijdig staken binnen de indicatieduur tenzij ernstige bloeding (overleg specialist).

Anticoagulantia (VKA en DOAC)

Criteria: F2, G4. Bron: Kennisdocument anticoagulantia.

• Waarom minderen/stoppen: bloedingen zijn de meest voorkomende bijwerking: jaarlijks 2-4%; intracraniële bloeding ~0,8%/jr (VKA) vs ~0,6%/jr (DOAC). Bij gering geschatte levensverwachting (< 3 maanden) weegt het preventieve effect niet op tegen het risico.
• Afbouw: geen afbouw nodig: kan in één keer gestopt. Bij tijdelijke indicatie stoppen na de beoogde behandelduur (uitgelokte VTE 3 maanden; idiopathisch ≥ 3 maanden).
• Let op: geen onttrekking/rebound, maar trombo-embolisch risico stijgt sterk na stop. Niet stoppen bij (zeer) hoog trombo-embolisch risico of vrijwel alle kwetsbare ouderen met atriumfibrilleren. Beïnvloed eerst aanpasbare bloedingsrisicofactoren (hypertensie, comedicatie, alcohol, valrisico). Herbeoordeel jaarlijks.

Statines

Criterium: G1. Bron: Kennisdocument statines.

• Waarom minderen/stoppen: het bewijs voor medicamenteuze CV-preventie neemt af met de leeftijd; bij geringe levensverwachting geen extra events/sterfte op korte termijn (60 dagen). 7-29% staakt wegens spierklachten.
• Afbouw: geen afbouwschema nodig: kan in één keer gestopt. Bij proefstop wegens spierklachten na 4 weken evalueren; bij herstart eventueel lagere dosering of frequentie (zelfs 1×/week) opbouwen.
• Let op: geen rebound; abrupt staken is veilig. Groot nocebo-effect bij spierklachten (4 weken statinevrij om causaliteit vast te stellen). Niet stoppen bij zeer hoog 10-jaars CV-risico (≥ 10%), < 1 jaar na myocardinfarct (stoppen geeft hogere mortaliteit) of bij onafhankelijk functionerende ouderen.

Protonpompremmers

Criterium: G6. Bron: Kennisdocument protonpompremmers.

• Waarom minderen/stoppen: vaak chronisch gebruik zonder (nog) geldende indicatie. Langdurig gebruik: licht verhoogd risico op B12-/magnesium-/ijzer-/calciumtekort, fracturen, maag-darminfecties (o.a. C. difficile) en nierschade. Globaal kan ~30% stoppen en ~40% minderen.
• Afbouw: niet in één keer, maar in stappen: halveer de dosis elke week tot 1 dd een halve standaarddosis, stop dat na 1 week. Lukt afbouw niet, overweeg na een jaar een nieuwe poging.
• Let op: rebound (zuurklachten) treedt vaker op dan bij H2-antagonisten, vooral de eerste 2-4 weken. Bij klachten: 3 weken zo nodig antacidum; bij hinderlijk recidief een maand H2-antagonist. Niet stoppen bij barrettoesofagus, oesofagitis graad C/D, Zollinger-Ellison of indicatie voor maagbescherming.

Bisfosfonaten

Criterium: G8. Bron: Kennisdocument bisfosfonaten.

• Waarom minderen/stoppen: langetermijneffect (time-to-benefit 6-12 maanden); na 5 jaar beperkte effectiviteit bij T-score > -2,5 zonder nieuwe fracturen. Langer gebruik verhoogt zeldzame ernstige bijwerkingen (kaaknecrose, atypische femurfractuur); gastro-intestinale klachten frequent.
• Afbouw: oraal bisfosfonaat kan in één keer gestopt; afbouwen niet nodig (resteffect houdt botdichtheid maanden tot jaren vast). Denosumab mag niet zomaar stoppen: rebound(wervel)fracturen vanaf ~7 maanden na de laatste injectie, altijd nabehandeling met bisfosfonaat.
• Let op: oraal bisfosfonaat: geen rebound, geen monitoring bij staken. Na 5 jaar gebruik: DXA/VFA-controle 2-3 jaar na staken. Niet stoppen bij blijvend hoog fractuurrisico, ≥ 3 maanden glucocorticoïden, Paget of botmetastasen/hypercalciëmie.

Calcium en vitamine D

Criterium: G7. Bron: Kennisdocument calcium en vitamine D.

• Waarom minderen/stoppen: langetermijneffect (fractuurpreventie) heeft minimale meerwaarde bij korte levensverwachting. Calciumsuppletie geeft mogelijk dosisafhankelijk verhoogd risico op hart-/herseninfarct (niet eenduidig). Bijwerkingen: obstipatie en maag-darmklachten (tot 10%).
• Afbouw: geen afbouw nodig: kan in één keer gestopt. Bij kwetsbare ouderen met hoge dosering: verlaag calcium tot max 500 mg/dag.
• Let op: geen rebound (lichaamsvoorraad). Uitzondering: bij sterk antiresorptieve middelen (zoledronaat, denosumab) niet zomaar staken (risico symptomatische hypocalciëmie). Niet stoppen bij osteoporose, corticosteroïd-geïnduceerde osteoporose, vastgestelde deficiëntie of hoog risico op vitamine-D-deficiëntie. Continueer dan vitamine D 800 IE/dag.

Bloedglucoseverlagende middelen

Criterium: G12. Bron: Kennisdocument bloedglucoseverlagende middelen.

• Waarom minderen/stoppen: strikte glykemische instelling (HbA1c ≤ 48 mmol/mol medicamenteus) is geassocieerd met verhoogde mortaliteit; ouderen kwetsbaar voor hypoglykemie, vallen, ziekenhuisopname. Bloedglucose 6-15 mmol/l acceptabel mits klachtenvrij.
• Afbouw: orale middelen: afbouwen of in één keer stoppen. GLP-1: bij voorkeur afbouwen. Insuline: vereenvoudigen/afbouwen/staken; < 20 EH/gift terug naar oraal/GLP-1. Tempo eens per 2 weken tot per kwartaal, in overleg met de patiënt.
• Let op: monitor de eerste 2 weken na elke wijziging op hyperglykemie (dorst, polyurie, moeheid); HbA1c pas na 2-3 maanden. Prioriteer afbouw van SU-derivaten (hypoglykemie) en insuline. Behoud SGLT-2/GLP-1 bij hartfalen/atherosclerose/nierschade (cardiorenaal voordeel). Insuline bij DM1 nooit staken.

START-NL 2020 (bijlage, officieel vervallen)

Cardiovasculair

START 3: voorkeursmiddel per situatie

Respiratoir

Centraal zenuwstelsel en ogen

Gastro-intestinaal

Bewegingsapparaat

Endocrien

Urogenitaal

Analgetica

Toepassing op de STAT

• Bij een medicatiebeoordeling-casus (zie Polyfarmacie): loop achtereenvolgens STOP (welke middelen kunnen eraf?) en daarna START (welke ontbreken bij een passende indicatie?) langs.
• Noem expliciet je redenering per criterium: groep + risico-domein (vallen, cognitie, bloeding, ...) + wat je in plaats daarvan doet of toevoegt.
• Bij twijfel: ga uit van NHG-Standaarden + CVRM als referentie; STOP-NL V2 beperkt zich tot signaleren, niet tot behandelvoorschriften.